Pistillinn

Fæðuöryggi jarðarbúa 

Hvað getum við lagt af mörkum?
Nú búa um sjö milljarðar manna á jörðinni og því er spáð að fólksfjöldinn muni ná jafnvægi eftir 50 ár. Þá verðum við víst orðin níu til tíu milljarðar. Sífellt fleiri gera jafnframt kröfur um meiri og betri mat, líkt og við hér á Vesturlöndum höfum tamið okkur á liðnum áratugum. Til að mæta þessari þróun blasir við okkur að tvöfalda þurfi framleiðslu matvæla. Ýmis ljón eru í veginum og eru menn óðum að átta sig á að auðlindir okkar hér á jörðu eru takmarkaðar. Þar nægir að nefna jarðnæði, vatn og jarðefnaeldsneyti. Því verða allir að leggjast á eitt um að nýta sem best það sem við höfum án þess að ganga enn frekar á gæði jarðarinnar. Á þessari vegferð þurfum við að vera óhrædd við að nýta þá þekkingu og tækni sem við búum yfir núna og hlúa jafnframt að vísindamönnum framtíðarinnar, sem vilja leggja okkur lið við þetta risastóra verkefni.

Sjálfbærari landbúnaður
Hér á landi höfum við hlutverki að gegna. Það væri verðugt verkefni að við sæjum um okkar eigin fæðuöflun eins og við hefðum tök á. Eins mætti velta fyrir sér hvort ekki gæti komið að því að Ísland gæti orðið matarforðabúr handa hungruðum heimi. Nú leggur innlend landbúnaðarframleiðsla til um 50-60% af orkuþörfum íslensku þjóðarinnar. Vert er að muna að framleiðslan er háð innflutningi á aðföngum og munar þar mestu um kjarnfóður, tilbúinn áburð og jarðefnaeldsneyti, auk véla af ýmsu tagi. Spurningin er því hvort unnt sé að gera íslenskan landbúnað sjálfbærari þegar horft er fram á veginn? Svarið er að sjálfsögðu já – að einhverju leyti.

Akuryrkja í vexti
Hér á landi eigum við enn gott ræktunarland sem nýta mætti miklu betur en gert er. Það er þó ekki óþrjótandi auðlind og því er mikilvægt að standa vörð um besta ræktunarlandið. Af vatni eigum við nóg og sennilega er hvergi eins mikið og gott vatn og hér á landi. Góð tíð síðasta áratuginn og markvissar kynbætur á nýjum íslenskum byggyrkjum hafa leitt til mikilla framfara í kornrækt og nú er svo komið að íslenskt bygg er um þriðjungur af kjarnfóðurþörf. Því er spáð að heldur muni hlýna hér þegar líður á öldina. Það gefur færi á aukinni akuryrkju og nú er í augsýn að rækta megi t.d. hveiti og ýmsar próteinríkar olíujurtir. Þarna hafa plöntukynbótamenn og aðrir jarðræktarsérfræðingar verk að vinna. Með tíð og tíma ættu ekki að vera nokkur vandkvæði að rækta stærstan hluta þess fóðurs sem bændur þurfa til þess að geta framleitt kjöt og mjólk ofan í þá sem hér munu búa, auk ýmiss konar kornmetis og olíu til manneldis.

Ný áburðarverksmiðja?
En til þess að unnt sé að framleiða fóðrið þarf áburð. Verð á tilbúnum áburði hefur farið hækkandi að undanförnu og því þarf að leita leiða til þess að nýta betur öll næringarefni sem til falla og framleiða eins mikinn áburð innanlands og unnt er. Nú er allur tilbúinn áburður fluttur inn en væri ekki ráð að fara aftur að vinna nitur úr andrúmsloftinu með hjálp raforku líkt og gert var á árum áður, fyrir daga einkavæðingarátaksins mikla? Það er sýnu umhverfisvænna en að flytja inn nituráburð með ærnum tilkostnaði sem framleiddur er með jarðefnaeldsneyti í útlöndum. Einnig þarf að auka ræktun belgjurta, sem segja má að séu lifandi áburðarverksmiðjur, þar sem bakteríur á þeirra snærum vinna nitur úr andrúmsloftinu. Loks er brýnt að nýta allan lífrænan áburð og úrgang sem til fellur, jafnt í landbúnaði, sjávarútvegi og annars staðar. Þar er einkum mikilvægt að leita leiða til þess að halda fosfór, kalí og öðrum steinefnum og snefilefnum inni í næringarefnahringrásinni.

Orkuframleiðsla á bújörðum
Ýmislegt bendir til þess að með tíð og tíma geti íslenskur landbúnaður framleitt orku til eigin nota með því að nýta jurtaolíu úr ræktun, lífmassa, búfjáráburð, seyru eða annan lífrænan úrgang sem verður til á býlum. Þetta verður þó að gerast með sjálfbærum hætti þar sem næringarefnum er skilað aftur á ræktarlandið og notkun tilbúins áburðar haldið í lágmarki. Með hugvitið að vopni má leysa ýmsan vanda. Búvísindamenn eru fullfærir um að bregðast við þeim vandræðum sem að steðja nú í upphafi 21. aldar líkt og þeim tókst með hyggjuviti sínu að tryggja fæðuöryggi æ fleira fólks á síðustu öld og vel það.

Áslaug Helgadóttir,
prófessor við LbhÍ

Grein þessi birtist í dag, fimmtudaginn 13. október, í Bændablaðinu.

Þekktur fyrirlesari frá Ástralíu, Julian Cribb, kemur hingað til lands og heldur erindi um fæðuöryggi og matvælaframleiðslu í heiminum í höfuðstöðvum Íslenskrar erfðagreiningar mánudaginn 17. október kl. 12:00-13:30. Sjá nánar hér.