Á undanförnum áratugum hefur villtum grasbítum, svo sem farfuglum á borð við gæsir og álftir, fjölgað verulega á Íslandi og í öðrum norðlægum löndum. Þessir fuglar staldra hér við til að hvílast og næra sig á leið sinni til varpstöðva á hálendinu eða enn norðar. Með áframhaldandi loftslagsbreytingum eru farleiðir fuglanna, sem og tímasetning komu og brottfarar þeirra, að breytast. Á Íslandi koma gæsir nú fyrr að vori og hluti stofnsins dvelur lengur og nærist á ræktuðum túnum á láglendinu. Stórir hópar heiðagæsa, grágæsa og í sumum tilvikum álfta, sjást víða á túnum og geta leitt til mikilla vandræða þar sem þær éta og traðka niður gróður sem annars væri tiltækur fyrir búfé eða til heyöflunar. Þessir hópar geta hins vegar verið til staðar einn daginn og farnir þann næsta, eða kosið að nærast á einu túni en ekki öðru. Spurningin er því hvort vandamálin sem viðvera þessara dýra getur skapað sé afmörkuð við ákveðin svæði eða hvort áhrifin nái yfir stóran hluta landsins.

Rannsóknir í öðrum löndum, svo sem Noregi, hafa sýnt misvísandi niðurstöður. Þar hefur komið í ljós að villtir grasbítar geta annars vegar verið í samkeppni við búfénaðinn um fæðu, en hins vegar stuðlað að betri vaxtarskilyrðum fyrir gróður og þannig bætt beitarlönd fyrir búfénað. Rannsóknir hérlendis á þessu sviði eru þó enn takmarkaðar. Helst ber þar að nefna rannsóknir Náttúrustofu Suðausturlands á uppskerutapi vegna gæsa, sem framkvæmdar voru á árunum 2014-2018. Þær leiddu í ljós að beit gæsa hafði í för með sér umtalsvert uppskerutap á ræktuðum túnum. Tjónið reyndist tiltölulega stöðugt milli ára og nam allt að 33% árið 2015, sem var metið á allt að 36.218 kr. á hektara.

Fáar rannsóknir hafa hins vegar snúið að viðhorfi bænda til þeirra árekstra sem upp geta komið milli villtra grasbíta og búfjár eða bústarfa. Ein undantekning er BS-verkefni Sigurlaugar Jónínu Ólafar Þorsteinsdóttur frá árinu 2016, sem kannaði viðhorf bænda innan þriggja hreppa til þessara árekstra. Þar kom fram að 98% af þeim 44 bændum sem svöruðu könnuninni töldu sig hafa orðið fyrir tjóni af völdum gæsa eða álfta, en að umfang tjónsins var mismunandi eftir hreppunum. Meistararitgerð Marteins Möller beindist svo að hálendi Austurlands og sýndi rannsókn hans að aukin stofnstærð heiðagæsa veldur bændum vaxandi áhyggjum vegna áhrifa á viðkvæma afrétti, þar sem beitarálag er verulegt. Enn vantar þó heildstætt mat á stöðu mála á landsvísu.

Til að bæta úr þessum þekkingarskorti er að fara af stað rannsókn hjá Landbúnaðarháskóla Íslands þar sem gögnum verður safnað saman um viðhorf bænda á landsvísu til árekstra sem upp geta komið milli villtra grasbíta og búfjár eða bústarfa. Búið er að greina umfjöllun Bændablaðsins um þessi mál síðustu tíu árin í þeim tilgangi að kanna hversu mikið efni hefur verið birt um villta grasbíta. Þrátt fyrir að mun fleiri greinar hafi nefnt gæsir eða hreindýr (en aðeins fáar nefndu hugtakið „villtir grasbítar“), fundust 54 leitarniðurstöður þar sem fjallað var um vandamál af völdum villtra grasbíta. Sú tala endurspeglar fjölda tilvika í leit að orðunum „gæs“, „álft“ og „hreindýr“, en ekki fjölda einstakra greina, þar sem sumar greinar innihéldu fleiri en eitt leitarorð. Þær tegundir sem oftast komu fyrir voru heiðagæsir og grágæsir, þar næst komu helsingjar en mjög fáar umfjallanir tengdust hreindýrum.

Næsta skref í rannsókninni er að setja í loftið stutta könnun meðal bænda á Íslandi. Markmið könnunarinnar er að safna upplýsingum um reynslu og viðhorf bænda til þessara árekstra, kanna hvaða úrræði eru notuð til að draga úr tjóni og meta hversu árangursrík þau reynast. Jafnframt er leitast við að greina hvar og hvenær þessir árekstrar eiga sér stað, til þess að sjá hvaða svæði verða fyrir mestum áhrifum af völdum villtu grasbítanna.

Vilt þú taka þátt í könnuninni? Þú getur skannað QR-kóðann með þessari grein til að svara könnuninni eða sent erindi fyrir nánari upplýsingar í gegnum netfangið [email protected]. Þín þekking skiptir máli!

Rannsóknin er unnin undir leiðsögn Isabel C Barrio, prófessors við Landbúnaðarháskóla Íslands, Charlotte Wagner, doktorsnema við Landbúnaðarháskóla Íslands og Jónínu Sigríðar Þorláksdóttur, sviðsstjóra hjá Landi og skógi.

Höfundur: Laufey Steingrímsdóttir, nemandi í Náttúru- og umhverfisfræði við Landbúnaðarháskóla Íslands